Thay đổi cái nhìn thương lái
Các Website khác - 13/10/2005

Kinh tế phát triển, những từ ngữ "con buôn, dân phe phẩy" không còn được dùng một cách miệt thị để chỉ tầng lớp thương lái nữa. Giờ đây xã hội đã nhìn nhận họ có vai trò không thể thiếu trong hệ thống phân phối hàng hoá.

Ông Nguyễn Văn Hòa, một "lái cà" (thương lái cà phê) khá có tiếng tại Đăk Lăk tâm sự, thương lái như ông làm ăn chân chính kiếm lời bằng sức lao động, song trước đây vẫn cứ bị gọi là con buôn với thái độ hết sức miệt thị. "Dân gian cứ nghĩ tư thương là mua gian bán lận, ép giá, đâu biết rằng để tồn tại tư thương phải cạnh tranh rất khốc liệt. Muốn có lãi chúng tôi phải tính toán đến từng xu chi phí để hạ giá thành".

Thông thường từ đầu vụ, thương lái ký hợp đồng mua phân bón đầu tư cho nông dân, trung bình mỗi ha cà phê cần khoảng 2,5 tấn phân. Đến vụ thu hoạch từ tháng 9 trở đi, các công ty xuất khẩu cà phê đến ký hợp đồng và đầu tư tiền mặt cho thương lái. Tuỳ theo thời điểm và chất lượng mà những lái cà này tính giá thu mua khác nhau.

Ông Hòa kể, để giữ chữ tín với nông dân khi giá thu mua của nhà máy giảm đột ngột, nhiều lúc ông vẫn phải giữ giá ở mức chấp nhận được. Thế nhưng, chuyện bán buôn không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Khi giá cà phê xuống quá thấp ông bị lỗ lớn, có lúc phải thế chấp nhà, vay tiền ngân hàng cầm cự.

Thương lái giúp nông dân đưa hàng hoá ra thị trường. Ảnh: Anh Tuấn

Vai trò của thương lái, theo nhận định của Tổ chức Oxfarm, rất quan trọng. Theo một báo cáo đã được công bố, 93% sản lượng nông dân trồng cà phê bán cho thương lái, lượng bán trực tiếp cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu chỉ có 7% (mà chủ yếu là hộ trồng cà phê của nông trường quốc doanh).

Ông Vũ Đức Tiến, Giám đốc Công ty Đầu tư và Xuất nhập khẩu cà phê Tây Nguyên thừa nhận vai trò cầu nối quan trọng của thương nhân, đặc biệt kể từ khi chính phủ khuyến khích doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu nông thủy sản cho nông dân. "VN có 80 triệu dân thì có tới 12 triệu người sống nhờ cà phê. Do đặc tính sản xuất nhỏ, nông dân thích mua bán tại vườn, trong khi doanh nghiệp xuất khẩu không đủ nhân lực để sâu sát như thương nhân. Thương nhân thì chỉ cần cú điện thoại là gom đủ hàng giao cho doanh nghiệp".

Thủy sản không thể thiếu tư thương

Theo ông Trương Đình Hoè, Phó tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong ngành thuỷ sản, tầng lớp tư thương (hay còn gọi là thương lái) đóng vai trò rất quan trọng. Do đặc thù của ngành thuỷ sản là phải thu gom tận nơi nuôi trồng nên từ xưa đến nay, đội ngũ thương lái luôn đồng hành với hoạt động sản xuất và làm ăn của các ngư dân và doanh nghiệp thuỷ sản.

Có những nhóm thương lái chuyên thu gom hàng cho các doanh nghiệp làm hàng xuất khẩu. Những người này đóng vai trò trung gian giữa ngư dân và nhà máy. Họ thường không quản ngại đường xá đi đến tận vùng xa xôi để thu gom hàng cho nhà máy. Họ cũng là những người mà bất kể đêm hay ngày, nắng hay mưa...sẵn sàng tới nơi đánh bắt thuỷ sản để chọn mua hàng.

Trước đây khi nhu cầu xuất khẩu chưa cao, các nhà máy thường có riêng hẳn đội ngũ nhân viên đến tận các vựa cá để thu mua. Tuy nhiên, càng ngày các doanh nghiệp càng đẩy mạnh xuất khẩu nên không thể có đủ nhân lực để làm công việc này. Và thương lái chính là những người mà họ cần tới. Ông Hoè cho biết, nếu doanh nghiệp nào tổ chức được một đội ngũ thương lái mạnh thì hoạt động của doanh nghiệp cũng sẽ gặp nhiều thuận lợi hơn.

Thương lái cũng chính là cầu nối giữa doanh nghiệp và ngư dân trong việc phổ biến các chính sách liên quan đến hàng hoá. Nếu có một yêu cầu gì cụ thể về chất lượng, tiêu chuẩn hàng hoá, doanh nghiệp chỉ cần nói với thương lái và những người này sẽ ngay lập tức thông báo tới tất cả các hộ nuôi trồng ở cả những nơi xa xôi, hẻo lánh nhất.

Những tư thương không làm cho doanh nghiệp xuất khẩu thì chuyên gom hàng để giao cho các chợ đầu mối, hay các nhà hàng, khách sạn... Đây cũng được xem là mảng thị trường rất lớn của thương lái thuỷ sản, bởi hầu hết các doanh nghiệp tập trung vào xuất khẩu chứ không quan tâm nhiều đến thị trường nội địa. Nhóm này rất "có nghề" trong việc lựa chọn tôm, cá với kích cỡ và tiêu chuẩn chất lượng phù hợp. Thông thường, các nhà hàng, khách sạn ở khu vực TP HCM đều "bắt mối" với một hoặc một vài thương lái. Thương lái này nếu làm ăn ngay thẳng, uy tín thì sẽ rất được tín nhiệm và trở thành mối quen của nhà hàng.

Đối với các ngư dân, do tập quán làm ăn nhỏ lẻ nên họ cũng rất thích mua bán với các thương lái. Trong con mắt của ngư dân, thương lái là những người mua bán rất nhanh gọn, giao tiền ngay sau khi gom hàng. Điều này khác hoàn toàn với việc bán cho doanh nghiệp. Nếu các doanh nghiệp xuống tận nơi thu mua thì họ không thanh toán ngay mà yêu cầu ngư dân phải lên công ty thanh toán, do việc chi trả của doanh nghiệp đòi hỏi phải có hoá đơn.

Phát triển tư thương mới dừng lại ở chủ trương

Tại hội thảo về phát triển hệ thống phân phối hàng hóa của tập đoàn Metro mới đây, một chuyên gia đã nhận xét nếu không có đội ngũ thương nhân thì cả nông dân và doanh nghiệp đều "chết". Tuy nhiên chính sách phát triển kênh phân phối này còn rất mờ nhạt.

Ông Hoàng Thọ Xuân, Vụ trưởng Chính sách thị trường trong nước, Bộ Thương mại, cho biết cả nước hiện có khoảng 2 triệu tư thương hoạt động trong tất cả các lĩnh vực, các ngóc ngách của thị trường. "Tư thương ngày nay đã trở thành trợ thủ đắc lực, là chân rết trong mạng lưới thu mua của các doanh nghiệp. Tư thương cũng được xem như một cánh tay nối dài, giúp doanh nghiệp vươn tới những vùng xa xôi, hẻo lánh nhất", ông Xuân nhận xét.

Theo ông Xuân, quan điểm nhìn nhận kỳ thị, không thân thiện với tư thương cần được thay đổi. Ông nói: "Tất nhiên trong số các tư thương không phải ai cũng làm ăn chân chính, song đó chỉ là những trường hợp "con sâu làm rầu nồi canh". Chúng ta không thể phủ nhận rằng, tư thương ngày càng đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động kinh tế".

Ông Vụ trưởng cho biết chủ trương của Bộ Thương mại là sẽ đưa ra những chính sách để khuyến khích tầng lớp tư thương và lôi kéo họ hoạt động theo quỹ đạo của Nhà nước - tức là hoạt động có đăng ký, phải nộp thuế đầy đủ và chấp hành đúng pháp luật. Tuy nhiên, hiện Bộ còn lúng túng và chưa đưa ra được chính sách đủ sức lôi cuốn lớp tư thương.

Việt Phong - Hà Vy