Hành động khẩn cấp trước nguy cơ gần của đại dịch cúm ở người
Các Website khác - 09/11/2005
Qua thông tin hằng ngày và diễn biến nhanh chóng của dịch cúm H5N1, sự thản nhiên về khái niệm đại dịch hiện vẫn còn tồn tại ở không ít người dân địa phương. Phương cách tiếp cận thông tin của cộng đồng cần có thêm giải pháp để người dân dễ thấy được tầm quan trọng của dự phòng đại dịch cúm lần này.
Trước hết, mọi người phải nhận thức được, đại dịch cúm H5N1 ở người nếu xảy ra, không ai dám chắc mình sẽ nằm ngoài danh sách tử vong. Không gì có thể bảo đảm an toàn cho mỗi người khi nguy cơ nguồn truyền nhiễm vẫn tồn tại tiềm ẩn chung quanh chúng ta? Chúng ta cần phải dứt khoát và kiên quyết xử trí triệt để theo đúng quy định an tòan đã ban hành của các cơ quan chức năng để bảo đảm không cho ổ dịch lan rộng và dập dịch được ngay tại nơi có ổ dịch, không cho các ổ dịch phát triển, liên kết ở mức không kiểm soát để trở thể thành đại dịch.

Cũng xin nhắc lại ba yếu tố cấu tạo nên “quá trình sinh dịch”, đó là: Nguồn truyền nhiễm (Người bệnh, gia cầm, chim…bị bệnh do H5N1) – Môi trường truyền nhiễm (chất thải đường hô hấp, thực phẩm từ gia cầm bệnh do H5N1, không khí, đồ dùng, bệnh phẩm… của bệnh nhân hay môi trường có xác động vật chết do đại dịch cúm H5N1) – Khối cảm thụ với bệnh truyền nhiễm (là những người lành và gia cầm còn bình thường). Là ba mắt xích của dây truyền quá trình dịch, chỉ cần thiếu một trong ba mắt xích, dịch sẽ không phát triển.

Để khống chế ổ dịch là phải tác động đồng bộ vào cả ba mắt xích, tuy nhiên, tùy điều kiện hoàn cảnh của từng nơi có dịch, chúng ta cần phải có những biện pháp linh họat phù hợp trong điều kiện kinh tế có thể và có thái độ tích cực, thì có thể, chúng ta sẽ tách biệt được tối thiểu một trong 3 mắt xích này, không tạo nên liên kết bộ 3, và như vậy, sẽ không phát triển thành ổ dịch mới và không phát sinh quá trình dịch.

Dịch chỉ có thể phát sinh trong một tập thể, khi ở đó đã có bệnh nhân hoặc người lành mang trùng lây sang người xung quanh mà không có biện pháp phòng ngừa kịp thời. Khi đó chúng ta phải phát hiện sớm, cách ly, bao vây kịp thời nguồn bệnh, tìm cách thanh tóan phù hợp tùy theo người (điều trị, cấp cứu), hay gia cầm và chim (tiêu hủy).

Ở bệnh nhân bị cúm, mỗi khi ho, hắt hơi, virus sẽ theo nước bọt, đờm rãi bắn ra ngọai cảnh dưới dạng sương, bụi và qua không khí để xâm nhập vào đường hô hấp người lành. Virus trong hơi thở khi bắn ra, nếu ở môi trường có tia cực tím nhân tạo hay tia cực tím tự nhiên có trong bức xạ tử ngọai của ánh nắng mặt trời, hay nơi có nhiều khí trời tự nhiên (giàu cxy), không khí khô, không ẩm, thì virus đều rất khó mà tồn tại lâu. Do vậy, tại các phòng ở, phòng điều trị, phòng làm việc cần để cho thông thóang, nhiều ánh nắng buổi sớm, tránh không khí bị tù hãm, nhất là những nơi có sử dụng máy lạnh, máy điều hòa không khí. Tại những nơi bắt buộc phải chạy điều hòa nhiệt độ (Phòng mổ, phòng điều trị, phòng thí nghiệm….), chúng ta cần lắp đặt các thiết bị kỹ thuật để xử lý vô trùng không khí để dẫn vào và dẫn ra cho các phòng nơi có bệnh nhân nằm điều trị. Trong nơi ở của chúng ta, hãy làm cho môi trường sống của chúng ta thường xuyên thóang, sáng, sạch sẽ, đó là cách làm rẻ tiền nhất và dễ làm khi chúng ta chưa có Tamiflu trong tay.

Với những nơi có người hay ổ gia cầm bị bệnh…. cần thiết chúng ta phải rất khẩn trương phát hiện sớm, không bỏ lọt đối tượng bệnh và điều trị cho người bệnh đúng phác đồ, trong điều kiện đã được chuẩn bị sẵn trang bị cũng như cơ số thuốc cần thiết khi có dịch tại địa phương, đồng thời xử lý ổ dịch tại chỗ (tẩy uế, thanh trùng, chôn lấp bệnh phẩm đúng quy định) và thông tin kịp thời cho tuyến trên.

Với khối cảm nhiễm là người lành, cần được chủ động bảo vệ nếu có vaccine, hay thuốc uống kháng virus Tamiflu và các thuốc dự phòng kịp thời khác nếu nghi ngờ có biểu hiện sớm của bệnh. Thường xuyên mỗi người dân cần ý thức nâng cao thể lực, hàng ngày trong sinh họai nên có trang bị bảo hộ cá nhân tốt như có sử dụng khẩu trang.

Không nên sử dụng thịt gia cầm trong thời gian này và đặc biệt tuyệt đối không sử dụng tiết canh. Dụng cụ, đồ dùng trong bếp ăn gia đình hay tập thể cần vệ sinh tốt và cần tráng nước sôi trước khi sử dụng cho an tòan. Các biện pháp luộc, hấp nhiệt độ cao,… là dễ làm, rẻ và vô trùng tốt đối với đồ dùng vật dụng gia đình.

Cần phân phối thông tin về dự phòng dịch cúm cũng cần có dưới dạng truyền đơn và đây cũng là biện pháp tiếp cận tốt cho những vùng sâu, vùng xa. Những tờ truyền đơn dự phòng bệnh dịch cúm, rất cần có sự tham gia tích cực của các ban ngành (y tế, giáo dục, giao thông vận tải … ) để công tác tuyên truyền dự phòng có thể tới được tận từng người dân.

Theo giả thiết đơn giản của chúng tôi, khi có sự cố nhiễm virus H5N1 từ gà sang người, có thể chỉ cần sót lại mẩu nhỏ của ARNs (phân tử axit ribonucleic mang tính thông tin di truyền của H5N1) cũng có thể có cơ hội tái tổ hợp thành ARN mới cho virus và có tính năng mạnh của H5N1 cũ nhưng lại thêm đặc tính thích nghi phát triển tốt trên tế bào của người (do ghép được thông tin của ADN bất kỳ trên tế bào hô hấp của người chẳng hạn), như vậy,virus H5N1 lúc này có thể chuyển dạng ở sang biến thể mới thích nghi tốt trên tế bào của người, có tên mà chúng tôi giả thiết là virus biến thể “X” H5N1 nào đó và có thể dễ dàng lây nhiễm từ người sang người với tốc độ phát triển là theo quy luật của virus nói chung là cấp số nhân (trong khi ở vi khuẩn tốc độ phát triển chỉ là nhân đôi). Phân tử ARN của virus rất dễ bị phá hủy bởi nhiệt độ cao hay tia cực tím (nhân tạo hay có trong tia nắng buổi sáng).

Bác sĩ Nguyễn Doãn Thành
Viện Vệ sinh – Y tế Công cộng