Vaccine phòng cúm và cách sử dụng
Các Website khác - 15/12/2004
Cúm là bệnh cấp tính do virus, có thể làm tổn thương niêm mạc của đường hô hấp trên. Việc tiêm phòng vaccine đúng liều lượng, chỉ định có thể phòng được bệnh cúm trên người và nên tiêm trước mùa dịch. Tuy nhiên, vaccine không dùng cho những người đang mắc bệnh cấp tính có sốt, mẫn cảm với các thành phần, phụ nữ có thai.
Hiện nay, bệnh cúm vẫn rải rác xảy ra ở những nơi có ổ dịch cũ đối với gia cầm diễn biến khá phức tạp. Ðể chủ động ngăn chặn dịch bệnh , hạn chế thiệt hại đến mức thấp nhất, Cục Y tế dự phòng và phòng, chống HIV/AIDS có đã hướng dẫn việc sử dụng vaccine phòng, chống các loại dịch, bệnh kể trên.

Bệnh cúm là một bệnh cấp tính do virus, có đặc điểm lưu hành rộng rãi, thường xảy ra dịch lớn, thời kỳ ủ bệnh ngắn, bệnh làm tổn thương niêm mạc của đường hô hấp trên. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường thấy nhất ở trẻ em, người già, những người có khả năng miễn dịch kém.

Virus gây bệnh cúm

Có ba type virus gây bệnh cúm là A, B, C. Hiện nay, chủ yếu lưu hành type A, B gây bệnh cho người. Virus cúm được phân thành các phân type dựa trên thành phần kháng nguyên bề mặt H và N, hiện nay đã phân lập được 15 kháng nguyên bề mặt H (được đánh số từ 1 đến 15) và 9 loại N (được đánh số từ 1đến 9). Cấu trúc kháng nguyên của virus cúm đặc biệt là type A, thường xuyên biến đổi tạo thành phân type mới, theo lý thuyết có thể tạo thành 135 phân type. Gây bệnh cho người chủ yếu ba phân type (H1-H3) và hai phân type N (N1-N2), như: H1N1, H2N2, H3N2.

Từ năm 1997 đến nay, những phân type cúm gia cầm phân lập được ở người: H5N1, H9N2, H7N7, H7N2, đặc biệt phân type H5N1 gây bệnh ở người với tỷ lệ tử vong cao.

Cơ thể sinh ra kháng thể đặc hiệu trung hòa các kháng nguyên bề mặt này nhằm giúp giảm khả năng nhiễm bệnh và giảm mức độ nặng của bệnh nếu có bị mắc. Tuy nhiên, kháng thể chống lại một type hay phân type này không có nghĩa là có tác dụng với các type khác mà chỉ có ảnh hưởng giới hạn và thường thì không có tác dụng bảo vệ. Ngoài ra, kháng thể đối với một chủng đột biến mới sinh ra cũng chỉ có hiệu lực cho chính chủng đó thôi còn gặp chủng khác thì không còn tác dụng, kể cả một biến chủng của cùng một type hay phân type. Vì khả năng biến đổi cấu trúc kháng nguyên liên tục của type A, cho nên không có một loại vaccine nào với các thành phần cố định để tạo miễn dịch phòng tránh cho người và gia súc.

Các vaccine phòng bệnh cúm

Hiện nay trên thế giới đã có một số loại vaccine phòng bệnh cúm được WHO xác nhận đạt chất lượng và có thể sử dụng rộng rãi bao gồm các vaccine do Aventis Pasteur (Pháp), Chiron Vaccine (Italy), GlaxoSmithKline (Bỉ), Merck & Co., Inc (Hoa Kỳ) sản xuất. Ở Việt Nam đã có một số loại vaccine phòng bệnh cúm cho người được Bộ Y tế cấp số đăng ký lưu hành:

- Vaccine Vaxigrip do Công ty Aventis Pasteur S.A (Cộng hòa Pháp) sản xuất. Ðây là vaccine bất hoạt, dạng dung dịch, liều 0,5ml, hạn sử dụng là 12 tháng.

Do virus cúm có khả năng đột biến cao nên các chủng dùng để sản xuất vaccine cúm cũng thay đổi hằng năm để đạt hiệu quả phòng bệnh. Tiêm phòng vaccine đúng liều lượng, chỉ định có thể phòng được bệnh cúm trên người gây bởi các type virus có trong vaccine. Sau khi tiêm vaccine khoảng hai tuần, cơ thể sẽ có đáp ứng kháng thể để phòng bệnh. Hiệu lực bảo vệ của Vaxigrip là khoảng 70% trong vòng một năm. Nên tiêm phòng vaccine vào trước mùa dịch để cơ thể có thời gian tạo được miễn dịch bảo vệ. Không dùng vaccine cho những người đang mắc bệnh cấp tính có sốt, mẫn cảm với các thành phần của vaccine, phụ nữ có thai. Sử dụng vaccine có thể gặp một số tác dụng phụ như: sưng đau chỗ tiêm, sốt, mệt, đau cơ (hội chứng giả cúm) xảy ra vài giờ sau khi tiêm, nhất là ở trẻ em và có thể kéo dài vài ngày mới khỏi. Các phản ứng tức thì như nổi mề đay, phù mạch, hen phế quản hoặc sốc phản vệ rất hiếm gặp. Tuy nhiên những người có cơ địa dị ứng cần thận trọng khi tiêm vaccine. Vaccine chỉ phòng được bệnh cúm do H3N2 và H1N1, không phòng được bệnh do các biến chủng khác như bệnh do H5N1 và bệnh SARS. Vì vậy, khi tiêm vaccine cần được tư vấn của y tế.

- Các vaccine phòng bệnh do Hemophilus influenzae type b (Hib): Act-Hib, Tetract-Hib (phòng bệnh bạch hầu, ho gà, uốn ván, Hib), Pentact-Hib (phòng bệnh bạch hầu, ho gà, uốn ván bại liệt, Hib) do Aventis Pasteur S.A sản xuất. Vaccine Hiberix do GlaxoSmithKline Biologicals (Bỉ) sản xuất và Liquid Pedvax Hib do Merk & Co.,Inc (Hoa Kỳ) sản xuất. Các vaccine này có hạn sử dụng từ hai đến ba năm, thời gian bảo vệ khoảng 5-7 năm.

Thông tin chi tiết về việc sử dụng vaccine, người dân có thể liên hệ với các trung tâm y tế dự phòng tỉnh, thành phố, Viện Vệ sinh dịch tễ, Viện Pasteur.

Các khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới

Tổ chức Y tế thế giới (WHO)có 110 Trung tâm Cúm quốc gia tại 82 nước trên thế giới và bốn Trung tâm cộng tác nghiên cứu về Cúm đặt tại Atlanta (Hoa Kỳ), Luân Ðôn (Anh), Melbourne (Australia) và Tokyo (Nhật Bản). Hằng năm các trung tâm này cung cấp thông tin về các chủng có nhiều nguy cơ gây dịch.

Theo khuyến cáo của WHO, vaccine cúm sản xuất để sử dụng cho mùa cúm 2004-2005 ở bán cầu Bắc cần có các chủng sau: A/New Caledonia/20-99 (H1N1), A/Fujian/411/2002 (H3N2), B/Shangha/ 361/2002.

Theo khuyến cáo của WHO, các đối tượng nên tiêm vaccine cúm bao gồm: người có tuổi mắc bệnh mãn tính, trẻ em trên 6 tháng tuổi và người lớn có các bệnh mãn tính như bệnh tim mạch, bệnh phổi, thận hoặc bị suy giảm miễn dịch, những người phải tiếp xúc thường xuyên với người có nguy cơ cao như cán bộ y tế chăm sóc cho người bệnh, người nhà của những người có nguy cơ cao mắc bệnh... Hiện nay, WHO đang phối hợp với các nước nghiên cứu sản xuất vaccine phòng các bệnh do H5N1, SARS.

PGS, TS Trịnh Quân Huấn
Cục trưởng Y tế dự phòng
và phòng chống HIV/AIDS (Bộ Y tế)