Dịch cúm gia cầm đã xuất hiện trong một trại chăn nuôi công nghiệp trên đảo Java cách đây 2 năm, song mọi thông tin liên quan đều bị giấu nhẹm. Mãi tới mùa hè năm nay, sau khi phát hiện ca bệnh đầu tiên trên người, mọi việc mới được đưa ra ánh sáng.

Một người dân Jakarta làm lông gà tại một điểm giết mổ nhỏ.

Các chuyên gia quốc tế và chính tại Indonesia thừa nhận, dịch cúm gà ở đất nước này đã xuất hiện từ lâu, khởi phát từ một trại gia cầm thương mại của chính phủ, sau đó lan ra hàng chục triệu con gà nuôi thả của người dân trên khắp lãnh thổ và cuối cùng là gieo bệnh cho người. Trong mỗi bước tiến của dịch bệnh, chính phủ Indonesia đều không tích cực khống chế, cũng như bỏ qua việc tìm hiểu về căn bệnh. Giới chuyên môn cho rằng thái độ này của Indonesia đã đặt cả thế giới vào tình thế nguy hiểm, một khi tác nhân gây bệnh biến đổi và trở nên nguy hiểm cho cộng đồng người.

"Nếu chính phủ hành động sớm hơn để xoá bỏ gốc dịch thì đến nay chắc chắn sẽ không còn bệnh. Họ để lãng phí quá nhiều thời gian", chuyên gia vi sinh Chairul A. Nidom ở Trung tâm các bệnh nhiệt đới thuộc Đại học Airlangga (Indonesia) nhận định. Giáo sư Nidom chính là người đầu tiên phát hiện ra virus H5N1 trên gia cầm tại đây. Ông thừa nhận rằng "điều đáng lo ngại là dịch bệnh sẽ không chỉ ảnh hưởng Indonesia".

Trong những ngày này, virus cúm gà đã tiêu diệt hàng nghìn gia cầm ở Thổ Nhĩ Kỳ, Rumani và có thể cả Hy Lạp. Nga cũng vừa thông báo có dấu vết của H5N1 trên hàng trăm xác chim ở miền Nam Matxcơva. Còn tại Trung Quốc, một vụ dịch mới lại bùng phát làm ít nhất 2.600 gia cầm bị chết.

Tổ chức Nông lương thế giới (FAO) cảnh báo: diễn biến dịch bệnh sẽ còn căng thẳng hơn một khi cúm gà di chuyển sang vùng đất nghèo châu Phi và Trung Đông. Tuy nhiên, tâm dịch vẫn chủ yếu ở vùng Đông Á. Dường như virus cúm gà đã "bám rễ" vào thế giới gia cầm ở châu Á, trong khi nhiều quốc gia trong khu vực lại thiếu thốn những biện pháp bảo hộ nông nghiệp cơ bản để ngăn ngừa dịch bệnh lây lan sang người, cộng với một hệ thống y tế yếu kém. Trong số đó, Indonesia được xem là một "nỗi lo" của Liên hợp quốc, một phần vì nước này có dân số và lượng gia cầm lớn nhất khu vực Đông Nam Á. Hệ thống y tế Indonesia cũng chẳng khá hơn, vốn đã bị suy thoái nghiêm trọng kể từ sau vụ khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997.

Trong bối cảnh đó, Giám đốc trung tâm thú y quốc gia Indonesia, bà Tri Satya Putri Naipospos, lần đầu tiên tiết lộ: các quan chức chính phủ đã biết gà chết vì cúm từ giữa năm 2003, song ra sức giữ bí mật dưới sự thao túng của các lãnh đạo ngành chăn nuôi. Bà cũng cho biết chính phủ không dành riêng một khoản tiền nào trong năm nay để tiêm chủng cho gia cầm mặc dù vẫn biết đây là biện pháp cốt yếu của chiến lược khống chế dịch bệnh.

Mùa hè năm 2003, khi virus H5N1 lần đầu tiên xuất hiện ở Indonesia, các quan chức chính phủ lúng túng không biết liệu cái chết đột ngột của gà trong một trại gia cầm công nghiệp trên đảo Java là do cúm hay một bệnh khác ít nguy hiểm hơn - bệnh Newcastle. Lúc đó, giáo sư Nidom đã được mời đến để thẩm định. Trong suốt 2 tháng, ông và cộng sự đã nhận dạng được thủ phạm chính là virus cúm gà và có liên quan mật thiết về gene với một chủng tìm thấy trong đợt dịch 7 năm trước tại miền nam Trung Quốc. Trước thông tin này, các đại gia của 8 đơn vị chăn nuôi gia cầm lớn của Indonesia, chịu trách nhiệm xử lý 60% số gia cầm trên toàn lãnh thổ, quyết định tiến hành các biện pháp ngăn chặn một cách bí mật. Họ lo ngại rằng một khi kết quả trên được công bố, hoạt động kinh doanh gà và trứng sẽ gặp "hạn".

Tuy nhiên, vào cuối tháng 1/2004, giáo sư Nidom đã mạnh dạn phá bỏ rào cản và công bố kết quả kiểm định của mình với báo chí Indonesia. Một ngày sau đó, Bộ Nông nghiệp nước này mới thông báo có dịch cúm gà với toàn thế giới, song lúc này thì dịch bệnh đã lan khắp đảo Java và đang trên đường "hành quân" tới Bali và Sumatra. "Đã quá muộn. Virus đã có ở khắp mọi nơi", Nidom nhận định.

Mùa thu năm ngoái, khi số người nhiễm bệnh ở Việt Nam và Thái Lan gia tăng, Nidom lại càng lo lắng về viễn cảnh dịch bệnh đe dọa người dân Indonesia. Ông lên kế hoạch tổ chức một cuộc họp báo vào tháng 10 ngay tại nơi làm việc và mời 4 nhà nghiên cứu về bệnh cúm từ Mỹ, Nhật, Hong Kong và Trung Quốc Đại lục tới tham dự. Song kế hoạch thất bại vì ngay trước khi cuộc họp bắt đầu, một quan chức cao cấp của ngành nông nghiệp đã liên lạc với lãnh đạo trung tâm nơi Nidom làm việc để yêu cầu nghiêm cấm các vị khách mời quốc tế và báo chí tới dự cuộc hội thảo.

Qua mùa hè năm nay, cúm gà tiếp tục lan rộng ở Indonesia và vẫn không được thông báo kịp thời cũng như không một chính sách ngăn chặn nào được cấp tài chính. Dịch bệnh lúc này đã lan tới 2/3 số tỉnh thành của đất nước. Mãi tới tháng 7, một sự việc xảy đến ngoài ý muốn và làm thay đổi cục diện, đó là cái chết của một người cha và hai con gái nhỏ ở ngoại ô Jakarta. Người cha có kết quả xét nghiệm dương tính với virus H5N1 và trở thành nạn nhân đầu tiên, và hai con gái nhỏ cũng qua đời vì cùng một nguyên nhân. Số người nghi nhiễm không ngừng tăng lên, lúc này chính phủ Indonesia cho biết sẽ thực thi các biện pháp mạnh. Bộ trưởng nông nghiệp khẳng định sẽ lệnh tiêu huỷ hàng loạt gia cầm ở bất kỳ khu vực nào có dấu hiệu bệnh.

Trên thế giới, cuộc chạy đua chuẩn bị đối phó với đại dịch cúm gà đang trở nên cấp bách. Thái Lan hôm qua vừa thông báo ca tử vong thứ 13, đó là một người đàn ông 48 tuổi đã giết mổ và ăn thịt gà bệnh. Trung Quốc tiêu huỷ khoảng 91.000 gia cầm quanh một trại chăn nuôi ở miền bắc. Đài Loan đã kịp thời ngăn chặn một container chứa hơn 1.000 con chim cảnh nhiễm H5N1 đến từ Trung Quốc đại lục. Ngay lập tức số chim bệnh đã bị tiêu huỷ. Tại châu Âu, các nhà khoa học Anh khẳng định có dấu vết của H5N1 tại lưu vực sông Danube phía đông Rumani. Các thành viên EU đang tích cực lưu trữ thuốc Tamiflu để phòng ngừa có đại dịch. Giới chuyên môn cảnh báo viễn cảnh thế giới sẽ không mấy sáng sủa khi mùa mưa đang tới tại một số vùng châu Á.

Mỹ Linh (theo Washington Post, AFP, CNN)