Mặc dù các nhà lãnh đạo các nước nghèo trên thế giới đã được mời tham dự hội nghị thượng đỉnh G8 tại Evian Pháp để trực tiếp kêu gọi các nước giàu xóa nợ và tăng viện trợ và đầu tư nước ngoài cho họ, nhưng liệu mong muốn của họ có được đáp ứng hay không?

Tổng thống Pháp Jacques Chirac đã cam kết rằng “đoàn kết” với các nước nghèo, đặc biệt là các nước châu Phi sẽ là một trong những chủ đề thảo luận chính tại Hội nghị thượng đỉnh G8 (gồm bảy nước công nghiệp phát triển cộng với Nga) diễn ra ở Evian, Pháp từ 1 đến 3-6. Ông Chirac đã mời lãnh đạo 12 nước nghèo và các nước đang phát triển tham dự phiên “đối thoại mở rộng” đặc biệt để họ có cơ hội trực tiếp kêu gọi các nước giàu tăng cường sự giúp đỡ. Tuy nhiên, vì có quá nhiều vần đề cấp thiết cần thảo luận tại hội nghị như chủ nghĩa khủng bố quốc tế, hậu quả của chiến tranh Iraq, đồng USD mất giá so với đồng EURO và nguy cơ giảm phát đang gia tăng, người ta lo ngại rằng các nước giàu sẽ không có đủ thời gian để quan tâm giải quyết đề nghị của các nước nghèo về tăng cường viện trợ và đầu tư nước ngoài, xóa nợ nhanh hơn và buôn bán bình đẳng hơn.

Nhằm gây áp lực đối với các nước giàu về việc cần phải có các cam kết cụ thể hơn cho các nước nghèo, Bob Geldof, ca sĩ nhạc pop người Ai-len (người từng biểu diễn trong một chương trình hòa nhạc từ thiện mang tên Live Aid năm 1985 và quyên góp được 150 triệu USD giúp nước đông phi Ethiopia chống đói nghèo) trở lại thăm Ethiopia trong năm ngày từ 28-5 đến 1-6 ngay trước khi diễn ra hội nghị thượng đỉnh G8. Chuyến thăm của Bob Geldof lưu ý dư luận quốc tế đến nạn đói đang hoành hành ở nhiều nước châu Phi và nhằm kêu gọi các nước giàu thông qua một chương trình hành động cho châu Phi tương tự như kế hoạch Marshall - chương trình viện trợ lớn của Mỹ giúp tái thiết Tây Âu sau chiến tranh thế giới thứ hai.

Trong khi tiếp tục kêu gọi các nước giàu tăng cường giúp đỡ các nước nghèo chống đói nghèo, Geldof ca ngợi Tổng thống Mỹ George Bush hôm thứ ba tuần trước đã thông qua một khoản chi 15 tỷ USD giúp phòng chống AIDS ở châu Phi và vùng Caribbea. Số tiền này sẽ được sử dụng để giúp bệnh nhân HIV mua thuốc kháng sinh, giúp đỡ những người mắc AIDS giai đoạn cuối và một số trong hàng triệu trẻ em có cha mẹ chết vì AIDS và để giúp ngăn chặn HIV lây lan bằng cách đẩy mạnh tuyên truyền về các biện pháp an toàn tình dục. Ông Bush đã hứa sẽ kêu gọi các nước giàu khác tại hội nghị Evian cùng Mỹ viện trợ cho cuộc chiến chống AIDS. Tuy nhiên, ông cũng sẽ phải thuyết phục Quốc hội Mỹ tìm nguồn kinh phí cho kế hoạch trên. Đây là việc không mấy dễ dàng khi Mỹ đang bị thâm hụt ngân sách.

Mỹ tỏ ra hào phóng trong việc tài trợ cho cuộc chiến chống AIDS bao nhiêu thì lại keo kiệt bấy nhiêu trong viện trợ nước ngoài trong những năm gần đây. Mặc dù xét dưới góc độ con số viện trợ bằng đồng USD, Mỹ là nước viện trợ lớn nhất thế giới, nhưng so với các nước giàu Mỹ là nước viện trợ ít nhất: chỉ chiếm 0,12% GDP năm ngoái, trong khi đó Đan Mạch viện trợ một mức tương đương với gần 1% GDP. Thủ tướng Anh Tony Blair dự kiến sẽ đề xuất tại hội nghị rằng các nước giàu nên tăng gấp đôi tiền viện trợ cho các nước nghèo lên khoảng 100 tỷ USD một năm. Tuy nhiên, ngân sách dành cho viện trợ đã teo đi trong những năm vừa qua do tiền viện trợ được sử dụng kém hiệu quả hoặc bị tham nhũng. Theo một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới công bố trong tháng này, tiền viện trợ cho các nước đang phục hồi sau nội chiến có thể được sử dụng hiệu quả hơn nếu số tiền đó được viện trợ ban đầu ở mức khiêm tốn, sau đó tăng dần lên tương xứng với năng lực quản lý và điều hành của họ. Trên thực tế, điều này đúng với tất cả các nước nghèo bởi vì cần phải có thời gian mới có thể nâng cao được năng lực cung cấp và quản lý các dịch vụ công cộng.

Bên cạnh tìm cách kêu gọi tăng viện trợ chính thức, lãnh đạo các nước Mỹ Latin tham dự hội nghị Evian kêu gọi các doanh nghiệp tư nhân tăng cường đầu tư vào các nước nghèo. Tổng thống Brazil Lula da Silva đề xuất thành lập hai quỹ quốc tế mới: một quỹ để xóa đói giảm nghèo còn quỹ kia để giúp nâng cấp hệ thống giao thông và các cơ sở hạ tầng khác để đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế cho các nước nghèo. Tổng thống Mexico Vicent Fox nói rằng tiền chi tiêu cho cơ sở hạ tầng có thể huy động dựa trên sáng kiến của Anh, theo đó các công ty vay vốn để xây dựng và trùng tu các công trình công cộng sau đó các chính phủ sẽ trả nợ bằng cách trả góp trong thời hạn khoảng từ 25 đến 30 năm.

Các nhà lãnh đạo các nước châu Phi được mời dự hội nghị, do Tổng thống Nam Phi Thabo Mbeki dẫn đầu kêu gọi các nước giàu viện trợ tài chính cho một sáng kiến đầy hoài bão được gọi là Hiệp hội Phát triển châu Phi mới (NEPAD) với mục tiêu giảm một nửa số người nghèo của lục địa đen vào năm 2015 bằng cách đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế, nâng cao dân chủ và thúc đẩy buôn bán. Tại hội nghị thượng định G8 được tổ chức năm ngoái ở Canada, các cường quốc kinh tế thế giới đã đồng ý về mặt nguyên tắc sẽ ủng hộ NEPAD bằng cách tăng viện trợ và xóa nợ. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu do NEPAD đề ra phải cần đến một khoản tiền lớn; và trước khi mở ví, các nước giàu muốn các nước châu Phi phải cam kết nghiêm chỉnh thực hiện việc chống tham nhũng, giảm mức độ vi phạm nhân quyền và tiến hành cải cách kinh tế.

Đặc biệt, các nước giàu muốn lãnh đạo các nước châu Phi phải nghiêm chỉnh thực hiện đề xuất “theo dõi lẫn nhau” của NEPAD, theo đó họ sẽ giám sát lẫn nhau việc thực hiện các cam kết trên. Các thành viên của NEPAD đã nhóm họp hôm thứ tư tuần trước tại thủ đô Abuja của Nigeria và lập ra một ban giám sát gồm sáu thành viên. Nhưng cho đến nay lãnh đạo các nước châu Phi dường như vẫn thờ ơ không chịu hợp tác.

Việc các nước nghèo miễn cưỡng tiến hành cải cách cũng là một trong những lý do tại sao các nước giàu chậm trễ thực hiện cam kết xóa một số khoản nợ cho các nước nghèo. Tại hội nghị G8 năm 1999 ở Đức, họ nhất trí đẩy mạnh chương trình xóa nợ cho các nước nghèo (HIPC). Nhưng bốn năm đã trôi qua, chỉ có tám trong số 38 nước nghèo được xóa nợ. Ngân hàng Thế giới (tổ chức điều hành chương trình trên) nói rằng nhiều nước không được xóa nợ vì nội chiến. Các nhà lãnh đạo châu Phi dự định sẽ thành lập một lực lượng gìn giữ hòa bình gồm hàng nghìn binh lính để có thể đối phó với các cuộc xung đột có thể xảy ra nhanh hơn lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc. Họ hy vọng các nước giàu tại hội nghị Evian sẽ nhất trí ủng hộ kế hoạch này.

Ngoài ra, các nước nghèo còn muốn kêu gọi các nước giàu trao đổi mậu dịch bình đẳng hơn - đặc biệt là kêu gọi họ cắt giảm các khoản trợ cấp nông nghiệp khổng lồ để nông dân các nước đang phát triển có thể bán được nông phẩm của họ cho các nước giàu. Tháng chín tới, Tổng thống Mexico Vicent Fox sẽ chủ trì hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo thế giới nhằm thỏa thuận về một vòng đàm phán mới về tự do hóa mậu dịch. Tuy nhiên, cho đến nay các cuộc đàm phán về vấn đề này còn gây nhiều thất vọng. Mặc dù họ có rất nhiều dự định trong đầu, nhưng sẽ là một thảm họa nếu hội nghị Evian không đạt được thỏa thuận về việc cắt giảm trợ cấp và các chính sách bảo hộ khác để đẩy mạnh trao đổi mậu dịch trên thế giới giúp cả các nước giàu và các nước nghèo được hưởng lợi.

(Theo Economist)